İslam Dünyasında Bilimsel Gelişmenin Önündeki Engeller: Eleştirel Düşünce ve Demokrasi Eksikliği

Demokrasilerin temel özelliğinin, herkesin her şeyi özgürce tartışabildiği bir ortam yaratması olduğu belirtiliyor. Bu ortamın, toplumun en yetkin akıllarının ve farklı düşünen entelektüellerin bir araya gelerek yeni ufuklar açmasına ve büyük hayaller kurmasına olanak sağladığı ifade ediliyor. Şeffaf toplumlarda siyasetçilerin ve zekaların, en uç görüşleri bile tartışarak bilimin ve yüksek kültürün önünü açtığı, aynı zamanda dış dünyadan gelecek güçlü zekalar için de yeni imkanlar oluşturduğu vurgulanıyor.

Metin, Müslüman toplumların geçmişine bakıldığında, bugünün bile o günlerin gerisinde kaldığı gerçeğiyle yüzleştiğini belirtiyor. Rivayetlere göre, Mu'tezile ekolünün önemli alimlerinden el-Cahiz'in, bilginin ve doğruluğun ancak zihinsel mücadele, eleştiri ve test edilme süreçlerinden geçerek ispatlanabileceğini savunduğu aktarılıyor. El-Cahiz'e göre gerçek ilmin, zıt görüşlerin eleştirilerine karşı dayanıklı olması gerektiği, muhaliflerden kaçan kişinin ise ilminin zayıf noktalarıyla yüzleşmekten korktuğu ifade ediliyor. Özgür tartışmaya önem veren Cahiz'in, Bağdat'ta bulunduğu sırada özellikle Aristo'dan yapılan tercümelerden faydalanan bir bilim insanı olduğu belirtiliyor. Arap ve İslam kültürünün altın çağında yaşayan Câhiz'in, hem dinî hem de din dışı alanlarda eserler verdiği, İslam akılcılığının beşiği olan Basra'da doğmasının ve diğer imkanların onu büyük zekalardan biri yaptığı ifade ediliyor.

Metin, Cihiz'in aklı ve bilimi önceleyen özgürlükçü ufkuyla günümüz Müslüman dünyasını karşılaştırdığında, Müslüman ülkelerin bilimsel fukaralığının boyutlarının net bir şekilde görülebileceğini savunuyor. Bunun temel nedeninin, günümüz Müslüman ülkelerinin büyük bir bölümünde despotik rejimlerin hakim olması olarak gösteriliyor. Eleştirel düşüncenin, akademik özgürlüğün ve özgür tartışma ortamının olmadığı bu ülkelerde aklın devre dışı bırakıldığı, bu nedenle bilimin, kültürün ve teknolojinin gelişmesinin mümkün olmadığı belirtiliyor. Kapalı rejimlerin, gerçek dünyaya kapılarını ve pencerelerini kapatarak oksijensiz karanlık gettolar oluşturduğu ifade ediliyor.

Son olarak, günümüz Müslüman dünyasında gerek resmi din anlayışının gerekse bilim üretmesi gereken Müslüman bilim insanlarının, hukukun, şeffaflığın ve fikir özgürlüğünün esas alındığı demokrasi konusunda henüz bir uzlaşmaya varamadığı öne sürülüyor. Bu alimlerin önemli bir bölümünün, dinin demokrasiyle bir arada olamayacağına inandığı, muhtemelen 'fetva makamı' gibi kutsallık arz eden imtiyazlarını demokrasiyle kaybedeceklerine inandıkları belirtiliyor. Bu 'resmi din' anlayışının ve çağın gerçekliğine vakıf olamamış ulema takımının, Müslüman toplumları dinin özünden uzaklaştırdığı iddia ediliyor. Hamid el-Ahmeri'nin, dini kendi elinde bulundurup insanları despotizmle yöneten kişilerin maslahatına göre yorumlayan kurumların, toplum üzerinde hakimiyet kurmanın yolunu açtığı tespitiyle metin son buluyor.